วันที่ 29 มกราคม พ.ศ. 2568 สมาคมอุทยานแห่งชาติ ได้จัดกิจกรรมภายใต้หัวข้อ “ ช้างป่า : ปัญหาและการแก้ไข ณ ห้องประชุมกระท่อมวนกรสมาคมศิษณ์เก่าวนศาสตร์ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตบางเขน

โดยมี รองศาสตราจารย์ ดร.รองลาภ สุขมาสรวง อาจารย์ประจำภาควิชาชีววิทยาป่าไม้ คณะวนศาสตร์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ สมาคมอุทยานแห่งชาติ นำเสนอแนวคิด เผย ปัญหาของช้างป่าและการแก้ไข มีหลายประเด็น ทั้งคนบุกรุกพื้นที่ สาเหตุของการออกมานอกพื้นที่ของช้าง ระดับความขัดแย้งระหว่างคนกับช้างป่า อัตราการเกิด และการใช้วัคซีนคุมกำเนิด จะเป็นอย่างไร ? โดยมีสมาชิกชมรมม อุทยานกรมป่าไม้ และนายชัยวัฒน์ ลิ้มลิขิตอักษร อดีต ผอ.สำนักอุทยาน เข้าร่วมด้วย

ซึ่ง การคุมกำเนิดในช้างไม่ใช่วิธีแก้ปัญหาที่ง่าย การลดจำนวนช้างลงร้อยละ 25 แม้จะคุมกำเนิดครบถ้วนแล้วก็ตาม ต้องใช้เวลาถึง 15 ปี การไม่มีลูกช้างเป็นเวลา 15 ปีจะส่งผลกระทบร้ายแรงต่อโครงสร้างประชากร นอกจากนี้ ยังมีอีกหลายอย่าง เช่น การเลี้ยงดู การหาอาหารและแหล่งน้ำ จะถูกถ่ายทอดจากข้างโตสู่ช้างอ่อนและการถ่ายโอนข้อมูลนี้จะหยุดลงหากไม่มีลูกช้างเป็นเวลานานการคุมกำเนิด

‘’ เมื่อดำเนินการแล้ว จะดำเนินการโดยอาศัยข้อมูลทาง วิทยาศาสตร์ที่ ’’แข็งแกร่งซึ่งเราขาดอยู่โดยสิ้นเชิง

ความขัดแย้งของมนุษย์กับช้างป่า

ยังพบอีกว่ามีการเพิ่มของจำนวนมนุษณ์ ที่มีความต้องการในการใช้พื้นที่อาศัย การขยายตัวของพื้นที่การเกษตร โดยพบว่า พื้นที่ร้อยละ 100 ในรัศมี 100 กม. จากเขตที่อยู่อาศัยของช้างป่าในปัจจุบันเป็นที่อยู่อาศัยที่เหมาะสมในปี พ.ศ. 2243 แต่ในปี พ.ศ. 2588 มากกว่าครึ่งหนึ่งไม่เหมาะสม อาจส่งผลให้เกิดความขัดแย้งกับผู้คน

โดย รศ. ดร.รองลาภ สุขมาสรวง บรรยายในหัวข้อ 5 หัวข้อ ได้แก่

1 จำนวนประชากรการกระจาย

2 สาเหตุของการออกมานอกพื้นที่

3 อัตราการเกิด และการใช้วัคซีนคลุมกำเนิด

4 แนวทางการแก้ไข้ปัญหา

ในความขัดแย้งระหว่างมนุษย์กับช้างป่า คืออินเดีย มีผู้เสียชีวิตจากความขัดแย้ง 400-450 คน/ปี มีพื้นที่เกษตรกรรมเสียหาย 1 หมื่น ตร.กม. บ้านเรือนเสียหาย 10,00-15,000 หลัง ช้างป่าถูกฆ่า 100 ตัว/ปี มีบ้านเรือนเสียหายเกือบ500,000 มีความขัดแย้งเพิ่มมากขึ้น แต่เกษตรกรมีทัศนคติที่ดีต่อช้าง ซึ่งอาจเปลี่ยนแปลงได้เว้นแต่ความขัดแย้งจะได้รับการบรรเทาลง รัฐบาลอินเดียจึงชดเชยเงินประมาณ 175 ล้านบาท/ปี ให้แก่ประชาชน ตั้งแต่ในปี 2562 เป็นต้นมา ในศรรีลังกา คน 125 คน เสียชีวิต และช้าง 370 ตัว เสียชีวิตตาม จากความขัดแย้งต่อปีนอันดับ 2 รองจากอินเดีย การตายของมนุษย์เพิ่มขึ้นประมาณ 42 % ในช่วงสามทศวรรษที่ผ่านมา ในประเทศไทย HEC เกิดขึ้นในกลุ่มป่าที่มีช้างป่าอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก DNP (2025) รายงานการพบช้างป่าในกลุ่มป่า 12 แห่งทั่วประเทศ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2561 ถึง พ.ศ. 2568 โดยรวม มีช้างป่าออกหากิน นอกพื้นที่ > 5000 ครั้งต่อปี มีมีผู้บาดเจ็บ 163 ราย และเสียชีวิต 188รายช้างป่า 100 ตัวได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิต (บาดเจ็บ+เสียชีวิต 50 คน/ปี ช้างบาดเจ็บ+ตาย 24.75 ตัว/ปี) คนเสียชีวิต 26คน/ปี ช้างตาย 1-22 ตัว/ปี

แนวทางการปกป้องแก้ไขและปกป้องพืชผลทางการเกษตรช้างป่า

– การใช้เทคนิคแบบดั้งเดิม (เทคนิคดั้งเดิม)

– การใช้อุปกรณ์ป้องกันเสียง เช่น เสียงดังที่เกิดจากประทัด เป็นแนวทางปฏิบัติทั่วไปในประเทศไทย

– การจัดทำระบบกีดขวางทางกายภาพ เช่น คูน้ำช้าง กำแพงกันช้าง หรือการใช้วัสดุกีด

– ขวางในเส้นทางเดินของช้างป่า กีดขวางทางกายภาพ เช่น รั้วไฟฟ้า คูน้ำลึก ก้อนหิน หรือกำแพงหิน

– การปลูกพืชบางชนิดเป็นแนวป้องกันพืช มีลักษณะเป็นใบหนาและแหลมคมเป็นอุปสรรคต่อการเคลื่อนที่ของช้างป่า

– การใช้สารเคมีเพื่อยับยั้งช้าง สารที่สามารถยับยั้งช้างได้ กลิ่นที่สื่อถึงความเจ็บปวด หรือสารประกอบเฉพาะ เช่น ฮอร์โมน เพื่อกระตุ้นความกลัว

แต่ในทางด้านโยบายของรัฐ มองกลับกัน มีการจัดการที่อยู่อาศัยเพื่อการอนุรักษ์ช้าง รวมถึงการจัดการพื้นที่ที่อยู่อาศัยของช้าง การจัดเตรียมแหล่งน้ำและอาหาร และการตรวจสอบให้แน่ใจว่าเพียงพอต่อการรักษาช้างให้คงอยู่ในเขตอนุรักษ์ มาตรการป้องกันข้างออกมานอกพื้นที่ การสร้างคูป้องกันข้าง รั้วไฟฟ้า และรั้วรังผึ้งเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามที่จะจำกัดการเคลื่อนไหวของช้างนอกพื้นที่ที่กำหนด

การติดตามและส่งเสริมการเคลื่อนไหวของช้าง พิจารณาให้ค่าชดเชยแก่ผู้ที่ได้รับผลกระทบจากความเสียหายของพืชผล การสูญเสียทรัพย์สิน การบาดเจ็บ และการเสียชีวิตที่เกิดจากช้างการดำเนินการดังกล่าวรวมถึงการปรับปรุงกฎหมายสำหรับการชดเชยและเพิ่มจำนวนเงินชดเชย การจัดการพื้นที่เลี้ยงช้างขนาดใหญ่ พื้นที่เหล่านี้ได้รับการกำหนดให้เป็นศูนย์กลางประชากรช้างที่สำคัญ โดยแต่ละพื้นที่มีช้างมากกว่า 500 ตัวสำหรับการอนุรักษ์ในระยะยาว ความพยายามในการจัดการครอบคลุมถึงการวางแผนในระดับภูมิประเทศ การพัฒนาทางเดินนิเวศและการกำหนดประชากรช้างที่เหมาะสมสำหรับการอนุรักษ์ในระยะยาวภายในกลุ่มป่าแต่ละกลุ่ม การควบคุมประชากรช้าง การใช้วัคซีนคุมกำเนิด

ทางด้าน ชัยวัฒน์ ลิ้มลิขิตอักษร กล่าวทิ้งท้ายเพิ่มเติมอีกว่า ช้างคือสัญลักษณ์ของประเทศไทย สิ่งที่ดำเนินการแนวทางในการจัดการพื้นที่ในอุทยาน ทุกอย่างมันมีประเด็น ซึ่งชาวบ้านอาจคิดว่ามี พรบ. ที่เมื่อก่อนคิดว่ายิงช้างไม่ผิดกฎหมาย แต่ในกลับกัน พรบ.ที่มีมา การยิงช้างมันผิดกฎหมายมาตั้งนานแล้ว ช้างทุกตัว ช้างทุกเชือกมีทั้งรอยบาทแผล รอยกระสุนแทบจะทั้งหมด เป็นเพราะใคร ก็เพราะมนุษณ์เราเอง ถ้าฉีดวัคซีนแล้วคิดว่าช้างจะไม่ออกจากที่ ผมคิดว่าไม่ใช่

ชัยวัฒน์ เปิดหน้าชน! คุมกำเนิดช้างทำไม?

ฉีดวัคซีนให้ช้าง

ชัยวัฒน์แนะ! คุมกำเนิดช้าง ไม่ใช่วิธีที่ดีที่สุด แถมปัญหายังตามมาอีกเพียบ